Từ thảm họa mà người dân các tỉnh Quảng Nam và Phú Yên phải gánh chịu vì đập thủy điện xả lũ, người ta hình dung ra ngay thảm họa hàng triệu người ở hạ nguồn trong đó có 7 triệu dân ở Sài Gòn sẽ phải nhận lãnh, nếu các nhà máy thủy điện xây dựng bừa bãi.

“Theo quy hoạch phân bố bậc thang thủy điện sông Ðồng Nai, tính từ thượng nguồn sẽ có 10 bậc thang trên dòng chính cùng hai phụ lưu lớn là sông La Ngà và sông Bé. Hiện sông Ðồng Nai đang gánh hàng chục công trình thủy điện.”

Tác giả bài viết ký tên Kim Cương tiết lộ, “Theo báo cáo đánh giá quy hoạch thủy điện quốc gia của Bộ Công Nghiệp (nay là Bộ Công Thương), sông Ðồng Nai là sông lớn nhất ở miền Nam, có nguồn thủy năng lớn thứ hai cả nước sau sông Ðà. Do đó, các đề án quy hoạch phát triển thủy điện phía Nam hầu hết đều tập trung trên sông Ðồng Nai”.

* La liệt thủy điện

Theo tác giả bài viết, dựa trên đề nghị của Bộ Công Nghiệp, năm 2002, nhà cầm quyền Việt Nam quyết định lập 15 nhà máy thủy điện trên 10 bậc thang trên của sông Ðồng Nai. Trong đó, tác giả Kim Cương viết, “các công trình thủy điện 'đàn anh' ở đầu nguồn đang hoạt động gồm: Ða Nhim-160 MW, Trị An-400 MW, Thác Mơ-150 MW, Hàm Thuận-300 MW, Ða Mi-175 MW”. Hiện có một loạt các dự án thủy điện đang xây dựng hoặc trong giai đoạn lập dự án đầu tư, như: Ðại Ninh, Ðồng Nai 2, 3, 4, 5, 6, 8, Ðắk Tih-La Ngâu.

Ðó là trên dòng chính, tác giả viết, còn các dòng phụ ra sông Ðồng Nai cũng chịu áp lực về thủy điện. Trên sông La Ngà cũng được quy hoạch 2 bậc thang thủy điện Bảo Lộc và Trà Mi. Trên sông Bé có thủy điện Thác Mơ, Cầu Ðơn và Srok Phu Miêng.

Theo sự hiểu biết của tác giả bài viết mà người ta tin phải là một người biết rất rành rẽ về kế hoạch khai thác thủy điện trên thượng nguồn sông Ðồng Nai, sau khi hoàn tất, “toàn bộ các công trình thủy điện này sẽ phát điện với tổng công suất 2,780 MW và điện lượng trung bình hằng năm 11,381 GWh, đến năm 2010 đáp ứng được khoảng 1/3 nhu cầu điện năng của miền Nam.”

“Với quy hoạch này, từ thượng nguồn đến hạ nguồn sông Ðồng Nai, từ dòng chính đến dòng phụ, nơi đâu cũng đụng thủy điện.” tác giả Kim Cương viết, “Chưa hết, mới đây, UBND tỉnh Ðồng Nai đã đề nghị UBND huyện Tân Phú và Ðịnh Quán xem xét thực hiện 5 công trình thủy điện để khai thác tiềm năng thủy điện của hệ thống sông Ðồng Nai. Dự kiến, sông Ðồng Nai đoạn qua Tân Phú và Ðịnh Quán sẽ xây dựng các thủy điện Tà Lài, Phú Tân 1, Phú Tân 2, Thanh Sơn và Ngọc Ðịnh.”

Như tất cả các dự án “trọng điểm” nào khác, chủ đầu tư tức Công ty điện quốc doanh hoặc quan chức đầu tỉnh, dù không làm gì, cũng đều được các nhà thầu “lại quả” những số tiền rất lớn. Với số dự án thủy điện chi chít như thế, giao cho nhà thầu Trung quốc như phần lớn các dự án thủy điện và nhiệt điện đang thực hiện, “chủ đầu tư” sẽ rất no bụng.

* Gặp nhiều vướng mắc, phản đối

Theo tác giả Kim Cương, sau khi quy hoạch thủy điện bậc thang được phê duyệt, các đơn vị chủ đầu tư bắt tay vào thực hiện dự án đã gặp nhiều vướng mắc, phản đối từ phía cơ quan chức năng và giới khoa học.

“Ðiển hình như dự án thủy điện Ðồng Nai 5 do Tập đoàn Ðiện Lực VN (EVN) làm chủ đầu tư. Sau khi khảo sát, dự án sẽ gây ngập cho khoảng 200 ha rừng Vườn Quốc gia Cát Tiên nên EVN phải chuyển dự án lên phía thượng lưu thuộc xã Gia Nghĩa, huyện Ðắc R'lấp-Ðắk Nông và xã Lộc Bảo, huyện Bảo Lâm-Lâm Ðồng.” Tác giả viết. “Thủy điện Ðồng Nai 6 có công suất 180 MW do Công ty CP Ðức Long Gia Lai làm chủ đầu tư. Qua khảo sát, nhận thấy thủy điện có sự tác động đến môi trường do vùng ngập lòng hồ quá lớn làm ảnh hưởng tới rừng quốc gia Cát Tiên nên chủ đầu tư xin hiệu chỉnh quy hoạch thành hai dự án Ðồng Nai 6 và Ðồng Nai 6A nằm tại huyện Ðắk R'lấp-Ðắk Nông, huyện Cát Tiên-Lâm Ðồng và huyện Bù Ðăng-Bình Phước.

Còn thủy điện Ðồng Nai 8, vào ngày 23 Tháng Bảy, Bộ Xây Dựng đã có văn bản gửi Bộ Công Thương đề nghị điều chỉnh quy hoạch để giảm thiểu diện tích ngập và hạn chế ảnh hưởng đến Vườn Quốc Gia Cát Tiên; đồng thời phải làm rõ những ảnh hưởng của công trình đối với môi trường sinh thái động thực vật của vườn.

Bộ Xây Dựng cho rằng thủy điện Ðồng Nai 8 có mực nước bình thường là 124 m, công suất lắp máy chỉ 195 MW, song diện tích đất ngập tự nhiên của lòng hồ lại lớn. Trong dự án này, UBND tỉnh Ðồng Nai cũng kiến nghị hiệu chỉnh quy hoạch dự án thủy điện Ðồng Nai 8 từ một bậc (chỉ có thủy điện Ðồng Nai 8) thành 5 bậc thang thủy điện cột nước thấp với tổng công suất lắp máy 164 MW, để hạ diện tích đất ngập còn 361 ha.”

* Nguy cơ lớn cho Sài Gòn

Ðó là mới nói tới chuyện phá rừng. Thời gian qua, việc xả đập do bị lũ lớn tại thủy điện A Vương-Quảng Nam và thủy điện Sông Ba Hạ-Phú Yên đã gây hậu quả nặng nề. Do đó, người dân Sài Gòn và vùng hạ nguồn sông Ðồng Nai có lý do để quan ngại nếu sự việc tương tự xảy ra tại các thủy điện trên sông Ðồng Nai. Trả lời báo Người Lao Ðộng, nguyên cục trưởng Cục Ðê Ðiều và Phòng Chống Lụt Bão Nguyễn Ty Niên cũng nhận định, “Hệ thống thủy điện sông Ðồng Nai là nguy cơ rất lớn cho Sài Gòn vì có nhiều bậc thang lớn, trong khi hồ chứa nào cũng rất to.”

Ông Lê Ngọc Sanh, phó chủ tịch huyện Cát Tiên, cho biết gần đây, năm nào huyện cũng xảy ra những trận lũ kinh hoàng vì tình trạng ngăn đập làm thủy điện trên sông Ðồng Nai. Hiện một số người dân của huyện này đang rất khổ sở vì không thể ổn định để sinh sống do năm nào lũ cũng cuốn phăng nhà cửa, ruộng nương.

Thạc Sĩ Nguyễn Xuân Vinh, quyền trưởng phòng Nghiên Cứu Sinh Thái Viện Sinh Học Nhiệt Ðới, cho rằng đập Trị An là bậc thang thủy điện đầu tiên trên sông Ðồng Nai nhưng lại xây dựng không có công trình cầu vượt (thang cá) cho các loài thủy sản nên đã chặn đường di cư của các loài thủy sản quan trọng và nguồn lợi thủy sản có giá trị.

Còn các đập thủy điện khác đã làm thay đổi sâu sắc về môi trường, chế độ thủy văn vùng hạ lưu, mất các ghềnh, thác nước chảy nhanh và một số vùng đất ngập nước quan trọng. Theo ông Vinh, nếu đập Ðồng Nai 3, 4 đi vào hoạt động sẽ tác động tiêu cực đến hệ sinh thái Bàu Sấu và mất tính đa dạng sinh học của sông Ðồng Nai.

Theo ông Nguyễn Thế Hùng, một giáo chúc ngành Thủy Ðiện-Thủy Lợi, Ðại Học Bách khoa, Ðại Học Ðà nẵng, thành viên Ban Chấp Hành Hội Cơ Học Việt Nam, phó tổng thư ký Hội Cơ Học Thủy Khí VN, thì “hiện nay, các hồ chứa nước để phát điện còn tham lam trữ nước, vì người quản lý hồ sợ dự báo không đúng sẽ làm thiệt hại nguồn nước phát điện của họ.”

Ðó là lý do xảy ra thảm họa ở miền Trung và cư dân Sài Gòn và khu vực hạ lưu sông Ðồng Nai sẽ phải gánh chịu sau này.